โครงการจุฬาภรณ์พัฒนา 7 จังหวัดยะลา เป็นโครงการอันเนื่องมาจากพระดำริ ของศาสตราจารย์ ดร.สมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์อัครราชกุมารี องค์ประธานสถาบันวิจัยจุฬาภรณ์ อยู่ในสังกัดของกลุ่มประสานงานโครงการพระราชดำริ สำนักบริหารพื้นที่อนุรักษ์ที่ 6 (สงขลา) กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช จัดตั้งในปี พ.ศ.2534 โดยเป็น 1 ใน 12 โครงการที่ดำเนินการในภาคใต้มีรูปแบบการบริหารจัดการที่พิเศษไม่เหมือนกับโครงการฯ อื่นๆ เนื่องจากไม่มีราษฎรที่เป็นสมาชิกในหมู่บ้าน โดยทรงมีดำริให้รักษาสภาพความเป็นธรรมชาติของป่าในบริเวณโครงการฯ ให้คงความเป็นเอกลักษณ์ของผืนป่าบริเวณนั้น ควบคู่กับการส่งเสริมการท่องเที่ยวเชิงนิเวศและการสร้างงานให้กับราษฎรที่อยู่ในบริเวณใกล้เคียง อันจะนำมาซึ่งการพัฒนาพื้นที่ในบริเวณโครงการฯ นี้อย่างยั่งยืน โดยในการดำเนินการของโครงการฯ ในระยะแรกตั้งแต่ปีงบประมาณ พ.ศ. 2536 เป็นการดำเนินการในรูปแบบของการบูรณาการของส่วนราชการหลายหน่วยงาน ประกอบด้วย กรมทหารราบที่ 3 กองพลนาวิกโยธิน สำนักงานเกษตรจังหวัดยะลา สถานีพัฒนาที่ดินจังหวัดยะลา สำนักงานป่าไม้จังหวัดยะลา สำนักงานประมงจังหวัดยะลา กรมชลประทาน สำนักงานโยธาธิการจังหวัดยะลา เป็นต้น

การดำเนินการโครงการฯ ที่ได้กระทำมาอย่างต่อเนื่อง เป็นเวลา 8 ปี จนถึงในปี พ.ศ. 2544 สถาบันวิจัยจุฬาภรณ์จึงได้มีการส่งมอบโครงการจุฬาภรณ์พัฒนา 7 จังหวัดยะลา ให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องเป็นผู้ดูแล และการบริหารจัดการในพื้นที่โครงการฯ ต่อไป และเพื่อให้การดำเนินการโครงการจุฬาภรณ์พัฒนา 7 จังหวัดยะลา เป็นไปด้วยความต่อเนื่อง และบรรลุวัตถุประสงค์ที่ตั้งไว้ สถาบันวิจัยจุฬาภรณ์ จึงแต่งตั้งคณะกรรมการดำเนินงานโครงการจุฬาภรณ์พัฒนา 7 ตามคำสั่งสถาบันวิจัยจุฬาภรณ์ ที่ 34/2544 ลงวันที่ 12 กรกฎาคม 2544 ซึ่งสถาบันวิจัยจุฬาภรณ์ ได้มีหนังสือเชิญอธิการบดี มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ เป็นที่ปรึกษาโครงการจุฬาภรณ์พัฒนา 7 เพื่อให้คำปรึกษาแนะนำแก่คณะกรรมการดำเนินงาน ซึ่งอธิการบดีมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ ได้ตอบรับเป็นที่ปรึกษา เมื่อวันที่ 3 กรกฎาคม 2544 และคำสั่งที่ 39/2544 ลงวันที่ 29 สิงหาคม 2544 เรื่อง แต่งตั้งคณะกรรมการดำเนินงานโครงการจุฬาภรณ์พัฒนา 7 อำเภอธารโต จังหวัดยะลา โดยมีผู้ว่าราชการจังหวัดยะลา เป็นประธานกรรมการ คณะกรรมการดำเนินงานโครงการฯ การส่งมอบโครงการฯ ให้กับผู้ว่าราชการจังหวัดยะลาในฐานะประธานคณะกรรมการดำเนินงานโครงการฯ โดยมีกรมป่าไม้เป็นหน่วยงานหลักในการปฏิบัติงาน จึงถือว่ามีความสำคัญยิ่ง ในการที่คณะกรรมการดำเนินการโครงการฯ จะได้สานต่องานในความรับผิดชอบของสถาบันวิจัยจุฬาภรณ์ และดำเนินงานตามพระดำริขององค์ประธานสถาบันวิจัยจุฬาภรณ์ ในการที่มุ่งอนุรักษ์สภาพป่าธรรมชาติ พร้อมกับฟื้นฟูสภาพป่าเสื่อมโทรมให้สามารถเอื้อประโยชน์ได้สูงสุด จนกระทั่งเมื่อปี พ.ศ. 2545 รัฐบาล ได้มีการปรับโครงสร้างส่วนราชการโดยออกพระราชบัญญัติปรับปรุงกระทรวง ทบวง กรม พ.ศ. 2545 มีการแยกกรมป่าไม้ ออกเป็น 3 กรม คือ กรมป่าไม้ (เดิม) กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช และกรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง สังกัดกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม จึงทำให้โครงการจุฬาภรณ์พัฒนา 7 จังหวัดยะลา มีภารกิจอยู่ทั้งกรมป่าไม้ และกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช จนถึงปัจจุบัน

วัตถุประสงค์ของโครงการฯ

1. เพื่ออนุรักษ์สภาพป่าธรรมชาติ และฟื้นฟูสภาพป่าเสื่อมโทรมให้สามารถเอื้อประโยชน์ได้สูงสุด
2. เพื่ออนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพให้คงความอุดมสมบูรณ์และยั่งยืน
3. เพื่อเป็นศูนย์กลางในการพัฒนาและเผยแพร่ความรู้ในเรื่องทรัพยากรธรรมชาติและระบบ นิเวศป่าดิบชื้น
4. เพื่อส่งเสริมและพัฒนาให้เป็นแหล่งท่องเที่ยวเชิงนิเวศ

การบริหารจัดการพื้นที่โครงการฯ

ได้กำหนดให้มีรูปแบบการดำเนินการ แบ่งตามศักยภาพการใช้ประโยชน์ของพื้นที่ออกเป็น 3 เขต ดังนี้

เขตที่ 1 เขตบริการ อยู่บริเวณใกล้อ่างเก็บน้ำเขื่อนบางลาง อยู่สูงจากระดับน้ำทะเล ประมาณ 200 เมตร เป็นที่ตั้งของสำนักงานโครงการฯ ซึ่งมีอาคารสำนักงาน ที่พัก ห้องประทับทรงงาน อาคารประชุมและฝึกอบรม อาคาร นิทรรศการ และสิ่งอำนวยความสะดวกต่าง ๆ เนื้อที่ประมาณ 300 ไร่

เขตที่ 2 เขตพัฒนา เป็นพื้นที่อยู่สูงจากระดับ น้ำทะเล ประมาณ 200 – 600 เมตร เป็นพื้นที่ป่าเสื่อมโทรมเนื่องจากเคยถูกบุกรุกแผ้วถาง เหมาะสำหรับการทดลอง ค้นคว้าและวิจัยการปลูกพืชพรรณไม้ป่า เพื่ออนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพให้มีความยั่งยืนสืบไป มีเนื้อที่ ประมาณ 1,500 ไร่

เขตที่ 3 เขตอนุรักษ์ เป็นที่ตั้งของศูนย์วิจัยและศึกษาธรรมชาติป่าดิบชื้น อยู่ถัดจากเขตที่ 2 ขึ้นไปอยู่สูงจากระดับน้ำทะเลมากกว่า 600 เมตร เป็นพื้นที่ที่คงสภาพป่าไม้สมบูรณ์เหมาะสำหรับการดำเนินงานสำรวจและศึกษาธรรมชาติ ควบคู่กับการท่องเที่ยวเชิงนิเวศ เนื้อที่ประมาณ 4,275 ไร่

แผนงานและกิจกรรมที่ดำเนินการของโครงการจุฬาภรณ์พัฒนา 7 จังหวัดยะลา

โครงการจุฬาภรณ์พัฒนา 7 จังหวัดยะลา มีแผนงานและกิจกรรมงานต่าง ๆ ที่ได้ดำเนินการตามแนวทางการอนุรักษ์ทรัพยากรป่าไม้ เพื่อส่งเสริมอาชีพของราษฎร ด้านการเพาะเลี้ยง การท่องเที่ยวเชิงนิเวศ เป็นการเพิ่มรายได้ให้กับเกษตรกรในพื้นที่โครงการฯ และรวบรวมขยายพันธุ์พืช ทั้งชนิดใหม่และชนิดที่หายากที่ใกล้จะสูญพันธุ์ โดยมีแผนงานและกิจกรรมงานที่ได้ดำเนินการสอดคล้องกับวัตถุประสงค์ของโครงการฯ จำนวน 4 แผนงาน รวม 8 กิจกรรมงาน ดังนี้

1. แผนงานศึกษา ทดลอง และวิจัย ประกอบด้วย 3 กิจกรรมย่อย ดังนี้
   1.1 งานสำรวจและจัดทำแปลงรวบรวมพืชวงศ์ขิง – ข่า
   1.2 งานสำรวจและจัดทำแปลงรวบรวมพืชไม้ป่ากินได้
   1.3 งานสำรวจและจัดทำแปลงรวบรวมพันธุ์ไผ่
2. แผนงานอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ ประกอบด้วย 2 กิจกรรมย่อย ดังนี้
   2.1 งานประชาสัมพันธ์และเสริมสร้างจิตสำนึกการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ
   2.2 งานดูแลรักษาสวนสมเด็จฯ
3. แผนงานศึกษาธรรมชาติ ประกอบด้วย 1 กิจกรรมย่อย ดังนี้
   3.1 งานดูแลรักษาทางเดินศึกษาป่าธรรมชาติ (เดิม)
4. แผนงานอำนวยการ ประกอบด้วย 2 กิจกรรมย่อย ดังนี้
   4.1 งานบริหารและอำนวยการกลางและงานรับรองแขก
   4.2 งานพัฒนาพื้นที่รอบศูนย์ปฏิบัติการและซ่อมแซมอาคาร