โครงการศึกษาวิจัยความหลากหลายทางชีวภาพของป่าชายเลนทะเลสาปสงขลาพื้นที่มูลนิธิชัยพัฒนา ต.ปากรอ อ.สิงหนคร จ.สงขลา
ความเป็นมา / พระราชดำริ
- พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้รับที่ดินของนายเถกิง กาญจนะ บ้านเลขที่ 87/1 ถนนกาญจนวนิช ตำบลบ้านพรุ อำเภอหาดใหญ่ จังหวัดสงขลา ตามหนังสือรับรองการทำประโยชน์ (นส.3ก.) เลขที่ 824 และ 825 ตำบลปากรอ อำเภอสิงหนคร จังหวัดสงขลา เนื้อที่ประมาณ 30ไร่ เพื่อให้สำนักงานมูลนิธิชัยพัฒนานำไปจัดทำแปลงสาธิตทางการเกษตรในพื้นที่ดินเปรี้ยวจัด เพื่อเป็นตัวอย่างแก่ราษฎรในบริเวณใกล้เคียง
- เมื่อวันที่ 16 มกราคม 2549 สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ได้เสด็จพระราชดำเนินทอดพระเนตรพื้นที่โครงการฯ ดังกล่าว และได้พระราชทานแนวทางการดำเนินงานโครงการฯ ให้เป็นแปลงศึกษา ทดลอง วิจัย ความหลากหลายทางชีวภาพของป่าชายเลนทะเลสาบสงขลา
หน่วยงานที่รับผิดชอบ
คณะทำงานดำเนินการโครงการฯ ประกอบด้วยผู้แทนจากกรมพัฒนาที่ดิน กรมประมง และกรมทรัพยากรทางทะเลชายฝั่ง และมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ โดยรองศาสตราจารย์ดร.นพรัตน์ บำรุงรักษ์ ร่วมเป็นคณะกรรมการ เข้าร่วมดำเนินงานในโครงการดังกล่าว
การดำเนินงาน
- ศึกษาความเหมาะสมเบื้องต้นในการดำเนินงานโดยสำรวจข้อมูลทางกายภาพ ด้านดิน น้ำ และวิถีชีวิตชุมชน พบว่า สภาพที่ดิน เป็นดินเค็มที่มีความเป็นกรดแฝง มีระดับความเค็มจัด และดินเปรี้ยวจัด
- กำหนดภูมิทัศน์พื้นที่โครงการฯ โดยจัดทำแผนที่ระดับภูมิประเทศ แบ่งเป็น 5 พื้นที่ ตามระดับการขึ้นลงของน้ำทะเล เพื่อการจัดหาพันธุ์ไม้ป่าชายเลนที่เหมาะสม
- ปรับสภาพพื้นที่ตามแบบพร้อมจัดทำระบบโครงสร้างคัน คู เพื่อควบคุมระดับน้ำในพื้นที่โครงการฯ พร้อมทั้งจัดทำป้ายโครงการชั่วคราว และล้อมรั้ว เพื่อป้องกันสัตว์เลี้ยง
- จัดหาพันธุ์ไม้ป่าชายเลนที่เหมาะสม และดำเนินการปลูกพันธุ์ไม้ที่จัดหาไว้ จำนวน 7,668 ต้น (33 พันธุ์ไม้) ในแต่ละระดับพื้นที่ พร้อมดูแลรักษา
- จัดเก็บตัวอย่างน้ำและพันธุ์สัตว์น้ำ เพื่อประเมินชนิดและปริมาณสัตว์น้ำตามธรรมชาติในคูน้ำทั้งใน และโดยรอบพื้นที่โครงการฯ พบพันธุ์สัตว์น้ำ จำนวน 19 ชนิด ประกอบด้วย สัตว์น้ำจืด และสัตว์น้ำกร่อย ในพื้นที่โครงการฯ และพบสัตว์น้ำเค็ม ในพื้นที่รอบนอกโครงการฯ
- ทดสอบชนิดพันธุ์สัตว์น้ำที่เหมาะสม ได้แก่ กุ้งกุลาดำ กุ้งแชบ๊วย ปลาหมอ ปลากดเหลือง และปลาดุกอุย พบว่า กุ้งแชบ๊วย ไม่เหมาะสมในการนำมาปล่อยบริเวณนี้ เนื่องจากพื้นที่ภายในโครงการฯ มีความเค็มค่อนข้างต่ำ
- ปล่อยพันธุ์สัตว์น้ำที่มีความเหมาะสมกับสภาพพื้นที่ ได้แก่ กุ้งกุลาดำ ปลาหมอ ปลากดเหลือง และปลาดุกอุย
การดำเนินงานในระยะต่อไป
คณะทำงานโครงการฯ ประกอบด้วย กรมพัฒนาที่ดิน กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง และกรมประมง ได้ร่วมกันพิจารณาจัดทำแนวทางการดำเนินงานด้านต่าง ๆ ดังนี้
- การก่อสร้างโครงสร้างพื้นฐาน รับผิดชอบโดยกรมพัฒนาที่ดิน ได้แก่ การก่อสร้างอาคารเอนกประสงค์ ป้ายโครงการถาวร และการควบคุมระบบน้ำในพื้นที่โครงการฯ
- การปลูกป่าชายเลน รับผิดชอบโดยกรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง ได้แก่ การปลูกซ่อมพันธุ์ไม้ป่าชายเลน และการศึกษาวิจัยการเปลี่ยนแปลงสมบัติของดิน และน้ำ บริเวณพื้นที่ปลูกป่าชายเล
- การประมง รับผิดชอบโดยกรมประมง ได้แก่ การเพาะพันธุ์สัตว์น้ำที่เหมาะสมเพื่อปล่อย และการศึกษาวิจัยการเปลี่ยนแปลงของสัตว์น้ำ บริเวณพื้นที่ป่าชายเลน
- คณะทำงานโครงการฯ ได้เสนอแนะให้ดำเนินการขยายผลโครงการฯ โดยการจัดหาพื้นที่เสื่อมโทรม ในบริเวณรอบทะเลสาบสงขลา เพื่อดำเนินการฟื้นฟูป่าชายเลนตามแนวทางการดำเนินงานของโครงการฯ โดยอาจขอความร่วมมือจากองค์การบริหารส่วนตำบลสิงหนคร และในชุมชนใกล้เคียง
ผลการดำเนินงาน
โครงการวิจัยนี้ได้รวบรวมและทดลองปลูกไม้ป่าชายเลน จำนวน 37 ชนิด 13,075 ต้น ระยะเวลาผ่านไป 2 ปี มีไม้ป่าชายเลนที่รอด จำนวน 26 ชนิด 4,870 ต้น
เมื่อวันที่ 16 กันยายน 2553 สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี (พระราชอิสริยยศขณะนั้น) ได้เสด็จพระราชดำเนินทอดพระเนตร และทรงติดตามผลโครงการวิจัยดังกล่าว โดยมี รศ.ดร.นพรัตน์ บำรุงรักษ์ เป็นผู้ถวายรายงานผลการวิจัย
ผู้อำนวยการสำนักงานประสานงานโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริ ซึ่งมีตำแหน่งเป็นที่ปรึกษาของคณะทำงานโครงการศึกษาทดลองวิจัยความหลากหลายทางชีวภาพของป่าชายเลนทะเลสาบสงขลา และเป็นผู้ตรวจการภาคใต้ของมูลนิธิชัยพัฒนา ได้เข้าร่วมประชุมและตรวจเยี่ยมโครงการฯ ในช่วงปี 2555 ถึง 2557 และทำรายงานเสนอต่อมูลนิธิชัยพัฒนาทราบทุกครั้ง
ในปัจจุบันพื้นที่ดังกล่าวได้รับการดูแลโดยสำนักงานพัฒนาที่ดินเขต 12 กรมพัฒนาที่ดิน จังหวัดสงขลา และสำนักงานทรัพยากรชายฝั่งและทะเล จังหวัดสงขลา
